Tarihsel bir eksikliğin bunalımı -2

“Zenginliğe sürekli zenginlik katandan uzak durun.” İşaya

100993174.jpg yazı için

Kristof Kolomb: Bilinmeyenin yolunda

Çok eskilerden kalan Yahudi tınıları ile beslenen ruhu belki de gizem dolu bir yeniye çağıracaktır durmaksızın Kolomb’u. Kendisinden yardım istediği Portekiz kralı ona “yeni olan hiçbir şey iyi olamaz, iyi olan da yeni olamaz” deyip onu reddettiğinde bu mistik yenilikçinin ihtirası sadece bilenecekti. “Bilinmez bir ses uykularımı bölüyor” diye yazacaktı not defterine. İnsan varlığına çok güvenen bu iyimsere gelen mesaj yer üzeri yönetiminin yeni sahibine devredilmesi gereğine ilişkindi sanki. Tanrı gökyüzüne çekilmeliydi.

Evet, Kolomb sonuna kadar inançlıydı ama bu tarafta da ancak insanın yapabileceği bir şeyler vardı. Özgürleşme ve zenginleşme bunun için temel şartlardı. Öyle ise o da zenginlik ve özgürlük arayacaktı. Kendisine destek olan İspanya kraliçesinin gözlerini, bulacağı sarı madenle kamaştıracaktı. Ama o da ortak olacaktı bu zenginliğe.

 

Yer üzeri cennetini bulduğunu yazacaktı Amerika kıtasındaki bir ülkeyi gördüğünde. Bu cennetin yolları bile altınla döşenmiş olmalıydı. Tam bilincinde miydi bilinmez ama bu gizemli kişilik insanlığı (en azından bir kısmını) belli ki yepyeni bir döneme götürecek yolu açıyordu. Odasında sürekli matematik, astronomi kitaplarının arasında kendini unutan bu büyük ihtiraslı, insanlığı da bilimin ve aklın öncülüğünde, çelişkili yeni bir döneme taşıyacaktı. Ama kesin olan artık, kutsalın aklının yerini insan aklına terk edeceğiydi.

Bu dönem yeni risklerin yolunu da açacaktı. İnsan olan, ihtirasının eşliğinde sonsuzluğa kanat açmayı deneyebilecekti. Mesela ihtiraslı zenginlik arayışı ve birikimi modern zamanlara temel rengini verecek ama bu da insanlığın kanlı serüvenlerine yenilerini ekleyecekti.

Kristof Kolomb

 

Molière ve ‘cimri’si

Kolomb’un da aklı ihtirasına egemen olamayacak, zenginleşme hırsı onun ve adamlarının bilincini karartacaktı. Fakat açtığı yolda eski zamanlarda var olmayan yeni bir kişilik belirecekti. Daha önce vurguladık; entelektüel olarak isimlendirilecektir tarih sahnesine bu yeni giren. Modern dönemin zihin açıcısı, yol göstericisi ama en önemlisi eleştirileri ile uyaranı olacaktır o. Ve eleştirilerin başında, kaçınılmaz, ihtirasına tutsak düşen hedef alınacaktır. Zenginlik arayışı da yeni zamanlarda insan ruhunu köleleştiren en büyük ihtiras olduğundan entelektüel eleştirilerini öncelikle buraya yöneltecektir.

“Altın arama” ve zenginlik biriktirme sevdası yeni zamanlarda artık hiç bitmeyecekse de bununla savaşım ve eleştiri de hiç tükenmeyecektir. Örneğin Molière hiçbir zaman görmediği ve harcayamayacağı parasına tutsak olmuş kişiliği konu edinecektir. Ünlü ‘Cimri’sinde zaten kullanamayacağı kadar çok parası olanın bunu kaybettiğinde niye üzüldüğünü traji-komik bir şekilde sorgulayacaktır.

Molière tek olmayacaktır kuşkusuz; yeni zamanların diğer entelektüelleri de zenginleşme ihtirasını ve bunun üzerine kurulu sistemi eleştireceklerdir. İnsanı uyaracaktır entelektüel, “Cehennem bu tarafta ve onu siz yaratıyorsunuz” diyecektir.

Zenginleşme tutkusunun övülmesi ile yaşam bulan modern zamanlar, eleştirisini de böylece kendi içinden çıkaracaktır. Zenginleşme özgürleşme ile birlikte anlam kazanandır çünkü. Aklın tutsak olduğu yerde özgürlüğün mümkün olamayacağı ileri sürülecektir.

Sanki bugünü ve bizim tutsaklığımızı anlatıyor olacaklardır.

Kraliçe İsabelle özgürleşmenin yollarını açarken

Kolomb insanlığın büyük serüvenini İspanya kraliçesinin onayı ve desteği ile başlatırken, tarih bitmez paradoks ve dramlarından birini daha sergileyecektir. Kolomb’un demir aldığı 1492 tarihi Yahudiler için yeni bir dönemin yolunu açacaktır. İspanya’dan zorunlu göç aynı tarihe denk düşecektir. Sürülen Yahudilerin bir kısmı Kolomb’un gemisine doluşurken azımsanmayacak sayıda bir kısmı da doğuya, büyük Sultan’ın, Osmanlı’nın, topraklarına doğru yola çıkacak ve buraya yerleşecektir.

Bu gelenlerin bilincinde İspanya’nın hatırası zaman içinde soluklaşacak ve yazgıları kaçınılmaz bir şekilde yeni toprakların sakinleri ile bütünleşecektir. Onların kaderi artık kendi kaderleri de olacaktır.

Bu topraklar eski dünyaya aittir ve burada muhtemelen Kolomb’a izin vermeyen Portekiz kralı ile aynı görüş paylaşılmaktadır; “yeni olan kötüdür, iyi olan yeni değildir”. Egemenlik bu topraklarda batıdaki gibi akla devredilmeyecektir. Kolomb insana güvenip özgürleştirmeye çalışsa da bu topraklarda henüz bu türden bir istek yoktur. Modern zamanlardaki anlamı ile zenginleşme ve birikim yapma isteği de yoktur. Bunun meşru yolları da zaten yapısal olarak kapalıdır. Bu durumda birey yoktur, doğal olarak entelektüel de olmayacaktır. Diğer bir deyişle yanlışın olup olmadığını, varsa nerde olduğunu söyleyecek kimse olmayacaktır. Öyle ise birey de toplum da geçerli olanın mutlaka doğru ve erdemli olduğunu düşünecektir.

Tüm bu söylenenler bu toprakların üzerinde yaşayan Yahudi için de geçerli olacaktır. Onun da entelektüeli yaşam bulmayacaktır. Din adamının önderliğine teslim olunacaktır. Onun ister istemez kısıtlı ve dar dünya algısı tek varoluş biçimi olarak sunulacaktır.

Yahudiliğin eleştirel duruşu batıdaki benzerinin tersine bu topraklarda yok olacaktır.

Geciken modernleşme

Yahudi’nin ve içinde yaşadığı toplumun düşünsel yaşamı benzer bir şekilde kısır kalacaktır böylece. Bu, modernleşmeye ağır aksak da olsa geçişle birlikte yeni bir şekle bürünecektir. Osmanlı’da modernleşme ilk başta yeni maddi imkânlara kavuşmak değil miydi? Yahudi toplumu için de modern olmak öncelikle (istisnaların dışında) batılı ‘din kardeşleri’ ile eşit maddi imkânlara kavuşmak olarak algılanacaktı.

Kolomb’dan kalan hatıra altın arayışından ibaret olacaktı böylece. İçinde yaşanılan toplumda ve Yahudi topluluğunda modernleşme öncelikle bir tüketim projesi olarak düşünülecekti. Temel dönüşüm burada aranacaktı. Bu kavrayış batıdaki ‘kardeşlerinin’ konuştukları yabancı dilleri öğrenmekten, yiyip-içme kültürüne kadar bütün bir yaşama egemen olacaktı.

Bu toplumdan Kafka, Freud, Benjamin, Marx, Luxembourg’un çıkmama nedenleri çok önemsenmeyecektir. Rockefeller ise ortak bir ideal haline gelebilecektir.

Fakat daha da vahim olan batıda olduğu gibi zenginleşme – erdem ilişkisini tartışacak ve topluma yön verecek büyük entelektüelin eksikliğinin dahi hissedilmemesi olacaktır.

Yahudilik böylece bu topraklarda kısır ve dogmatik serüvenine devam edecektir.

 

20 Haziran 2018 tarihli Şalom Gazetesi,  Köşe Yazısında yayımlanmıştır.
Hakkında

Metin Sarfati İstanbul’da doğdu. Toplumsal sorunlara ilk ilgisi okuduğu Galatasaray Lisesi’nde oluştu. İstanbul Üniversitesi “İktisat Fakültesi’nde” Yüksek Lisansını tamamladıktan sonra akademik yaşamına ara verdi. Daha sonra yine İstanbul Üniversitesi “İktisat Fakültesi’nde” Doktorasını tamamladı. Doçentlik ünvanını Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Fransızca Kamu Yönetimi bölümünde “İktisadi Düşünce Tarihi” alanında aldı. Aynı bölüme Profesör olarak atandı. Görev süresi boyunca Fransa’nın çeşitli Üniversitelerinde -burslu, burssuz- olarak bulundu, “davetli öğretim üyesi”, “professeur invité” olarak ders verdi. Disiplinler arası bir yaklaşım: Fiziki gerçeklik gibi insan ve topluma ait realite de son derece komplekstir. Tek bir disiplinin boyutları içinde kavranabilmesi çok güç, hatta imkansızdır. Yazar buradan hareketle merceği altına alacağı insan ve toplumu multi-disipliner bir yaklaşımla irdeleyecektir. İktisadi düşünce tarihi ona bu konuda aradığı araçları verecektir. Bu anlamda kendini iktisatçı olmaktan çok ekonomi politikçi olarak niteleyecektir. Bu tercih onun çalışmalarını Leon Walras’ın “saf bir bilim olarak iktisat” tanımının ötesinde geniş bir alanda yürütmesine imkân sağlayacaktır. Ekonomi politik tanımı itibariyle kompleks olanı, realiteyi öncelikle felsefenin ve hemen ardından tarihten psikolojiye oradan estetiğe çeşitli disiplinlerin katkısı ile aramasına imkân sağlayacaktır. Ama tabii ki asıl çıkış noktası insan bilimlerinin ilk yoğurulduğu alan olan edebiyat olacaktır. Edebiyata ve tarihe bakmak toplum bilimciye hem sonsuz bir hazine sağlayacak hem de onu donmuşluğun ve dogmacılığın kolaylığından kurtaracaktır. Yayımlanmış Eserleri Kitaplar • Uygarlığın Bunalımı: Psikanalizin ve İktisadın Kavşağında Bir Analiz Denemesi (2014) • Ekonomi Politiğin İnsanı Kim’dir? (2010) Ortak Kitaplar • Liberalizmi Yeniden Düşünmek (2016) • İktisat Sadece İktisat Değildir (2015) • Edebiyattaki İktisat (2014) • İktisatta Bir Hayalet: Karl Marx (2012) • İktisatta Yeni Yaklaşımlar (2011) • “Darwin ve Evrimsel İktisat Sempozyumu” (2011) • Görünmez Adam Smith (2010) • Tarabya Çalışmaları (2009) Ortak İngilizce Kitap • The Science And Education At The Beginning Of The 21st Century In Turkey, Volume 3 (2013) Türkçe Makalelerden Bazıları • Bir “Kentin ve Bilgesinin” Bugüne Dersleri (2017) • Nihilizmin Dönüşümü mü? III (2016) • Nihilizmin Dönüşümü mü? II (2016) • Nihilizmin Dönüşümü mü? I (2016) • Kemer Sıkmaya Hayır. Ama…III (2016) • Kemer Sıkmaya Hayır. Ama…II (2015) • Kemer Sıkmaya Hayır. Ama…I (2015) • Savaş-Terör-Şiddet-Yalnız İnsan ve Ötesi (2015) • İstekten Arzuya veya Arzunun Kıskacında (2015) • Bir Ütopya Olarak İktisatta Çoğulculuk veya “Ekonomi ve Toplum” (2015) • Rousseau’nun Ütopyası (2015) • Zenginlik, Lüks ve Erdem Üzerine (2015) • Bir Fobinin Düşündürdükleri (2014) • Etiksiz Kalmış İktisat Şiddet Üretiyor mu? (2014) • Haziran-Temmuz’un Anımsattıkları veya Romantizmin Hüznü (2014) • Siyasetin Gerçeği-Etiğin Ütopyası (2014) • Smithyen Liberalizmden Hayekyen Neoliberalizme veya İnsanlık Durumu (2014) • “Eros Thanatos’a mı Koşuyor?” (2014) • Rousseau’da Kötünün ve Ekonomi Politiğin Anlamı (2013) • Eros-Thanatos Sarmalındaki Uygarlık veya Freud’la Keynes’in Yanılgısı (2013) • Anın, Şiddetin ve Hızın Egemenliğindeki İnsan (2013) • İktisat, Şiddet ve Hız (2013) • Yeryüzünün İktidarı İnsana Devrolurken veya Ekonomi Politiğin Anlamı (2013) • İktisatın Dünyasında Ahlak Felsefesine Gerek Yok mu? (2013) • Disiplinler Üstü Bir İktisatçı, Yaşamını Yitirdi (2012) • “An” “Zamana” Karşı (2012) • “Hız’a ve Şiddete” Övgü! (2012) • Keynes “Temkine ve Tasarruflu” Davranışa Niye Karşıydı? (2012) • “İktisadın Gizemi, İktisadın Geleceği” (2012) • Marx, Marxizm ve “Yahudilik Sorunu” (2011) • Spinoza - Smith ve İktisat Teorisinin Kısa Bir Eleştirisi (2011) • Marjinalist Dönüşüm ve Bugünün Dünyası (2010) • Smith Darwin’i Etkilemiş midir? (2010) • Reel ile Sürreelin Kavşağında, Kriz (2010) • Krizin “Fırsatları” (2010) • Genelde “Felsefe-Ekonomi Politik”, Özelde “Estetik-Ekonomi Politik” Düzeylerinin Etkileşim ve Belirlenme Süreçleri (2010) • İktisat “Borçlu Uygarlık veya Maurice Allais” (2010) • Ekonomi Politiğin İnsanı Çıkardan mı İbarettir? (2009) • Hume – Smith Sürecinde Birey – Toplum Geçişliliği Sağlanabilmiş midir? (2009) • İktisadın Etiği (2009) • Ekonomi “Saf Bilime” Dönüştürülürken (2009) • Krizin Düşündürdükleri (2009) • Ekonomi Politiğin İnsanı Kim’dir? (2009) • Bu Kriz Kimin Krizi? (2009) • Görünmeyen El Metaforu (2008) • Klasikler, İktisat ve Ahlak (2007) • Üniversite ve İktisat Eğitimini Yeniden Düşünmek (2007) • Zor Bir Beraberlik : Rasyonalite ve Demokrasi (2007) • Smith’te Bütünlük Sorunu (2007) • İktisadi Düşünceler Tarihinin Önemi (2007) • Rasyonalite ve Neoklasik Kuram (2005) • Rasyonalite-Homo Economicus ve Klasikler (2004) • Tobin Vergisi (2003) • Finansın Liberalizasyonu (2003) • Büyüme Devam Edecek mi? (2003) • Ekonomi ve Savaş (2003) • Sürdürülebilir Bir Gelişme Mümkün mü? (2002) • Fransız Ekonomisinde Resesyon Sorunu (2001) • Latin Amerika’nın Gündemi: “Dolarizasyon” (2001) • İktisat “Bilimi” Üzerine Tartışma (2001) Fransızca Makalelerden Bazıları • L’influence de la “Pensee de List” sur la “Turquisation de l’économie” dans la Jeune Republique Turque (2014) • Spinoza – Smith et Une Critique de la Théorie Économiqué (2012) İngilizce Makalelerden Bazıları • Freudian Keynes : Spending Man and Spending State (Sevinç Orhan & Metin Sarfati 2015) • Marginalist Tranformation and Today’s World (2010) Denemelerden Bazıları • An Ebedileşirken Sanallaşan Gerçeklik veya Trump’ın Tweetleri (2017) • İktisadi Büyüme Neden İstenir? (2017) • Uzun Sürmüş Bir Yaz (2016) • Filler, Zebralar ve Ötesi (2016) • İklim Değişikliği Asya’nın Büyük Su Kaynağını Yok Ediyor (2015) • Fanatizm, Şiddet ve “Bernard Amca” ve Ötesi (2015) • Jaurés’i Niçin Öldürdüler? (2014) • Şiddet, Şiddet, Şiddet (2014) • Kristal Gecesi (Kristallnacht) veya Nefretin Oluşturulması (2013) • İş Aramıyor musunuz? (2013) • Zenginleşme - Özgürleşme Özdeşliği Yanılgısına Dair (2014) • “Gösteri Toplumu Yazarını Yitireli 19 Yıl Oldu” (2013) • Fukuşima veya Uygarlığın Bunalımı (2013) • Kim Demiş “Mutluluk Parayla Olmaz” Diye? (2013) • La Bruyére’den Molière’e İnsan Tabiatının, Smithyen Ekonomi Politikteki Yeri ve Anlamı Üzerine Bir Deneme (2012) • “Uyuşturucu Kullanma”manın Yararları Üzerine (2010) • Bu Kriz Kimin Krizi (2010)

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi