Kutsal yeri ve göğü kapsadığında – VI

İktidar tekelleştiğinde…

 

lessing

Yahudilik tek bir kavrayışın dışında gelişmiştir.

Bu dizide, bir gazete köşesinin elverdiği ölçüde, değişik zaman dilimlerinde değişik limanlara uğradık. Yahudiliğin, fırtınalı denizlerdeki inanılmaz yolculuğunda, kutsalın insanla buluşmasını izledik. Diğer iki büyük tek tanrılı dinin de gelişini kolaylaştıracak bu gelgitli sularda, bugünün dünyası ve sahne olduğu şiddetin değişik şekillerde kutsanması üzerine çeşitli ipuçları yakalamaya çalıştık. Eğer okuyucu bu bulguları en azından üzerinde düşünmeye değer bulursa yolculuğun bu bölümü istediği amaca ulaşmış olacaktır.

Carl Schmitt[1]’in, devletin mutlak ve tek güç olmasının sonuçlarını ele aldığı şemasının aynısını kutsalın tek egemen olmasına uyguladığımız tahlilde, şimdilik söylenebilecek olan, tarihsel ve düşünsel zamanda yapılan söz konusu yolculukta kimi ilginç sonuçlara varılmış olunduğudur.

Öncelikle ileri sürülebilecek olan Yahudiliğin (çoğunlukla sanıldığı gibi) tek bir tanımının olmadığıdır.

Tarih sahnesinde yerini almaya başlamasından bugüne kadar Yahudiliğin tanımı durmaksızın farklılaşacaktır gerçekten de.

Abram’dan Musa’ya değişecek olan Yahudi olmanın anlamı, Abram’ın kendi yaşam süresi içinde dahi düz bir yol izlemeyecektir; Abram, gördük, değişik tarihsel zamanlarda ve coğrafyalarda sadece Yahudiliğin değil, diğer halkların da babası olarak anılacaktır. Fenikelilerden Asurlulara, oradan Helenlere büyük saygı ve sevgi uyandıracaktır bu kişilik.

Yer üzerinin yasasını inşa etmeyi ve göğün iktidarını yere indirmeyi üstlenecek olan Musa ise Abram’ın Yahudilik kimliği tanımında, ondan radikal bir şekilde yolunu ayıracaktır. Öylesine kökten olacaktır ki bu ayrılış, Aziz Paul’e halkları ve dinleri birleştirme ütopyası içinde ünlü cümlesini söylettirecektir. “Abram’a dönelim!” diye seslenecektir, bugün Ortadoğu denilen o zamanın dünyasının merkezinden. Ayrılığı ve ayrıcalığı (exclusivity) reddedecek, çareyi tüm halkların babalığını üstlenecek olan Abram’a sarılmakta bulacaktır Paul.

Dalgalı denizlerde bitmez çileli Yahudiliğin, çalkantılı yolculuğu devam edecek, büyük Helen uygarlığı ile karşılaşmasında aynı zor yol ayırımında bulacaktır kendisini. Reformist olarak adlandırılacak bir bölüm Yahudi, evrenselleşmeyi ve bunun için yabancı kültürlerle bütünleşerek yeni bir varoluşu önerirken, diğer bölümü de radikal-muhafazakâr bir tutum içinde, geleneksel bir “Musa ve Torası” yorumu içinde kalacaktır. Kurtuluşa götüren ve yer üzerinin yasasını yazmaya dönük bir siyasal önder olarak kabul edilecektir aslında Musa. Kendisine koşulsuz uymayan Yahudi olmayacağına göre, değişik kültürlere, mesela Helen kültürüne ve yasasına kucak açan Yahudi olamayacaktır bu düşünceye göre.

Devletin kendi uyruğu için birleştirici, diğerleri için ötekileştirici tanımı artık kutsalın varlığında da anlam bulacaktır. ‘Ben’ ve ‘öteki’ algısı, tek tanrılı dinin sözlüğüne yerleşmiş olacaktır. İçe kapanma Yahudi olarak var olmanın tek yolu olacaktır bu kesime göre.

Schmitt doğrulanmış olacaktır; çatışma ve savaş kapıdadır artık.

Yahudi olmanın tanım ve koşulları reformcularla, radikal tutucuların bilek güreşleri içinde kâh o tarafta kâh bu tarafta yaşam bulacaktır.

Modern zamanların başından itibaren yol ayırımları daha da çetrefilleşecektir. Aydınlanmacı Mendelssohn[2] ve Lessing[3]’in yaklaşımlarında, Yahudilik köhnemiş iktisadi ve kültürel yapıdan kurtarılmaya çalışılacaktır. Yahudi artık her şeyden önce rasyonel olandır.

Ayırıcılık ve ayırımcılık eleştirisi ve karşıtlığı yeni reformistler tarafından tekrar gündeme getirilecektir.

Yahudiliğin serüveninin hazin bir aşamasında ise, tarihin garip bir cilvesi ile Schmitt sanki doğrulanacak, kendi dışında herkesi düşman edecek olan Alman faşizmi, Yahudilerin arasında bir fark gözetmeyecektir. Tümü ortadan kaldırılmak istenecektir.

Kâbus bittiğinde nihayet İsrail’de sakin bir liman bulduğunu sanacaktır Yahudilik.

Fakat tarih geldiği yolu unutmayandır: Yahudi hâlâ tanımlanamayan olacaktır. Reformistlerle, tutucular mevzilerine daha da sıkı bağlanacaklardır.

İsrail’de tarihsel çatışma, Yahudiliğin tanımı üzerinden bugün dahi devam edecektir.

Tarih bu çatışmada, yer üzerinin yönetimini de kutsala bırakmak isteyenlerin sorumluluğunu işaret etmekten kaçınmayacaktır.

Moses_Mendelssohn

Kutsal yer üzerini de inşaya soyunduğunda

Spinoza devlete barışı tesis etme görevi yüklediğinde aslında yer üzeri krallığını kutsalın etkisinden de arındırmayı amaçlamıştı. Tarihi, büyük filozof doğru kavrayacaktı.

Schmitt ise kutsal bir görev yüklemişti devlete nerede ise: Devlet savaşacak olandı. Devlet birleştiren olduğu kadar ayırandı ve kaçınılmaz olarak savaşandı.

İlave edildiğinde, gördük ki Yahudilik ve diğer kutsallar da birleştirici ve ayırıcı olacaktı tarihsel süreç içinde. Yahudilikte de kutsala reformcu bir optikten yaklaşanlar birleştirici, muhafazakâr bir açıdan yaklaşanlar ayırıcıolacaktır. Dünyaya açık olanlar, reformcular insanlığı tüm çiçek bahçeleri ile kucaklarken, tutucular kendi ait oldukları grupla birlikte soyutlanmak isteyeceklerdir tüm dünyadan…  Kapılarını kapatmak isteyeceklerdir değişik müziklere, şiirlere ve tatlara. Kapanmanın çürümeye yol açacağının biyolojik bir yasa olduğundan habersizcesine, kendi yarattıkları hayaller içinde kendilerinden geçeceklerdir.

Freud’un deyişi ile sahip olduklarını varsaydıkları farklılıklarla kendi ‘narsisist’ yapılarını besleyeceklerdir.

Fanatizmleri de narsisizmlerinden beslenecektir. Toplumsal narsisizmin de bireysel narsisizmin de çürütücü yanları olduğundan, ikisi de tarihin atık kutusundan besleneceklerdir. Ayrıştırıcı olanla narsisist yapı birbirini besleyendir çünkü.

İkisi de köleliğin karanlığını özgürlüğün aydınlığına tercih eden olacaktır.

Bireysel ve toplumsal olarak bu yapı içe kapanık olacaktır. İster istemez kendini beğenmiş olacaktır. Filozof Valéry uyaracaktır: “Narsisist mutlaka karşı taraftan onay isteyecektir. Ama karşı taraf aşağı görülmek istemediği için bu onayı vermeyecektir. İki tarafın da öfke patlamaları kaçınılmazdır bu durumda.”

Büyüyecektir nefret: Ayrıştırıcı olanın öteki ile ilişkisi ancak şiddet yoluyla sağlanabilecektir.

Yer üzeri krallığını kutsaldan Izdevir alıp akla vermeyi öneren Spinoza onun için birleştirici ve şiddet karşıtı olacaktır.

Ayrıştırıcı olan şiddeti kışkırtan olacaktır.

 

Sonuç

Georg Simmel[4], dinselin içsel bir ihtiyaç olduğunu, ortadan kaldırılamayacağını ileri sürer.
Bu kabul edildiğinde gördük ki, bu ihtiyacın somutlaşarak yer üzeri yönetimine de talip olması tarih boyu şiddet de getirecektir.

Dizinin önümüzdeki son bölümünde bugünün dünyasında bunun olasılığını tartışacağız.

 

NOT

1) Carl Schmitt, Alman hukukçu, Katolik filozof, siyaset kuramcısı ve hukuk profesörü.

2) Moses Mendelssohn, Aydınlanma Çağı filozofu ve Avrupalı Yahudilerin aydınlanması olarak bilinen Haskala’ya giden yolu açan düşünür.

3) Gotthold Ephraim Lessing, Alman yazar, filozof, gazeteci ve Alman Edebiyatının ilk önemli eleştirmenidir. Aydınlanma Çağı’nın önde gelen temsilcilerindendir.

4) Georg Simmel, Alman Sosyolojisinin kurucularından Alman sosyolog ve filozof.

 

anasayfa kategorisine gönderildi

Kutsal yeri ve göğü kapsadığında – V

Ibrahim-Father-of-All-Prophets

Musa yolunu İbrahim’den ayırdığında…

 

Yola İbrahim’le koyulurken…

Tekrar ve kısaca hatırlatmakta yarar var; Bu yazı dizisinde, kutsalın şiddetle ilişkisi tahlil edilmeye çalışılmaktadır. Bu kaçınılmaz olarak tarihsel ve düşünsel düzeyde bir iz sürmeyi gerektirmiştir.

Hemen belirtmek gerekir ki yapılan sorgulamada ‘’dinler barışın övgüsündedir, insanları şiddetten kaçınmaya çağırırlar’’ gibi çok sıradan (ve her zaman doğru olmayan) söylemlerin dışında kalınmıştır ve kalınacaktır.

Ayrıca, tekrar altını çizelim; diğer iki büyük din bir anlamda düşünsel düzeyde varlıklarını doğurgan ve bereketli analarına, Yahudiliğe borçlu olduklarından bu din, araştırmanın temel hareket noktasını oluşturmuştur.

 

Bu kısa hatırlatmadan sonra devam edilebilir.

Tora’nın ilgili bölümleri dikkatle okunduğunda dahi görülebilecek olanları biz yine de Römer’in 1 analitik çözümlemelerinden de yararlanarak okumaya çalışacağız: Tanrı İbrahim’e daha sonra çocuklarına ve tüm soyuna bırakılmak üzere belli sınırlar içindeki bir toprağı vaat edecektir. Açıktır ki toprak mülkiyeti sadece tanrıya ait olduğu için İbrahim’e bırakılacak olan, toprakların “hukuki deyimle,  kullanım hakkından ”ibarettir.

Kendine özgü efsunlu ve dolambaçlı dili ile “Tekvindeki” bu anlatıda üç tane önemli noktanın vurgusu yapılacaktır. Önce, işaret edilen mülkiyet sorunudur altının çizilmesi gereken. İkinci ve konumuz açısından önemli olan, İbrahim’in bu şekilde kuzeydeki ve güneydeki halklarla yakınlaşmasının, ilişki kurmasının beklenmesidir. Nihayet üçüncü ve son derece önemli olarak, kutsalın İbrahim’in soyunu işaret etmesidir.

Soy devamlılığına vurgu yapılarak, İbrahim’in kimliği etrafında etnik yaklaşımlı bir kimlik örülmeye başlanacaktır artık. Yahudilik tanımlanmasında ilk önemli unsur olan etnisite (kan bağı) böylece gün yüzü görmüş olacaktır. Dikkat etmek gerekiyor; etnik vurgu dinsel olandan önce gelecektir kutsal anlatıda. Öyle ise Yahudiliğin tarihsel olarak uç vermesinde de, tanımlanmasında da ilk kriter kan veya soy bağı olacaktır.

Bunları belirttikten sonra Yahudiliğin zaman içinde diğer din ve halklarla etkileşimi açısından önem taşıyacak olan çok önemli bir gelişmenin belirtilmesi gerekecektir: İbrahim, çıkarıldığı (tanrı tarafından) yolculuk sırasında, Salem’li        (Jerusalem) Kenani kralı ile karşılaşacaktır. Kutsal kitap nedenini açıktan belirtmezse de “tanrının bu en büyük kahini” İbrahim’i kutsayacaktır. İlginçtir, buradaki tanrının ismi El Elyon’sa da bir diğer ismi daha sonra karşılaşılacak olan Yunanlıların Hypsistos’u 2 olacaktır.

Gerçekten de İbrahim’e de, bu tanrıya da daha sonra hem Fenikelilerde hem Babil ‘de, hem Helen diyarındaki muhtelif söylencelerde rastlanacaktır. Buradan İbrahim’in tüm bölge halkı tarafından tanınan, sayılan, efsanevi bir kişiliği olduğunu söylemek, doğru olacaktır.

İbrahim’in bu kişiliği ile M.Ö 50’lerde yaşamış Yunan tarihçi Strabon’ dan bu konuda edindiğimiz bilgi birleştiğinde ortaya bu kez Yahudilik dininin yorumu açısından da önem taşıyacak ipuçları çıkacaktır: Şöyle yazacaktır tarihçi: ”Yahudilerin tanrıları tektir. Bu tüm toprakları ve denizleri çevreleyen bir varlıktır. Gök ve toprağa, her şeyin içinde var olanı, asıl olanı eklerseniz onların tanrılarına ulaşmış olursunuz.”

Çelişkisiz, gerginliksiz ve gel gitsiz olmamakla birlikte, İbrahim’de dikkati çeken herhangi bir halkın dışlanmamasıdır. Tanım ayrılık kriteri üzerinden değil birleştiricilik ölçütü üzerinden yapılacaktır. İnsanlığın tümünü aynı sonsuzluğun içinde kucaklamaktır hedeflenen.

Ama artık asıl varılmak istenen ortaya çıkmıştır: Önce etnik bir payda üzerinden tanımlanmaya başlanan Yahudiliğe ancak daha sonra-önceleri evrensel yanı  ağır basan – dinsel öğe eklenecektir. Önce etnik ile belirlenen kimliğe daha sonra adet, gelenek, kısaca dinsel unsur eklenecektir.

İbrahim gizemli kişiliği ile kutsalın söyleminde ve halkın söylencesinde Yahudiliğin etnik ve dinsel kimliklerini birbirinin içinde kaynaştıran efsanevi bir lider olacaktır.

Rembrandt-Main

Göklerin elçisi yer üstü önderliğine de soyunduğunda…

Çok tanrılı dönemlerde, paganlığın egemenliğinde var olmak bir anlamda din savaşlarının uzağında yaşamak da olacaktı. Tanrılar, ihtiraslarına yenik düşüp kendi aralarında savaşsalar bile insanların onlar için, şehit olmaları pek beklenmeyecekti. Bu niteleme pek bilinmeyecekti bile henüz.

Din o dönemlerde sosyal ve ekonomik ilişkileri kolaylaştıran bir düzenlemeler bütünü idi olsa olsa.

Dinin, kutsalın, siyasallaşması beklenecektir yer üzerinin kan kızılına boyanmasında yeni bir neden bulmak için.

Monoteist kaynaklı kıskançlıkla başlayacak olana, yer üzerini tek başına yönetmek ihtirasının eklenmesi beklenecekti.

Göksel kaynaklı yasa ihtirasla yer üzerini yönetmeye talip olacaktı.

Yer üzerinde yasa yapmanın tek amacı vardır; insanları yönetmek tutkusudur bu. Yasaya uymak zorunlu olacaktır böylece, uymayan tecrit edilecektir, toplum dışına sürülecektir, yetmezse öldürülecektir. Yasa koyucu toplumu koruduğunu ilan etse bile nefret ve öç alma duygularının da burada büyük rol oynadığı açıktır.

Göklerin otoritesi yerin mutlak hakimi olduğunda gücü sonsuz olacaktır.

Musa, Sinay’dan indiğinde (daha önce altı çizildi) kızgınlık ve öfke ile bağıracaktır. Yüzü yanmıştır adına konuştuğu tanrısı ile karşılaşmasında. Elinde yer üstü yaşamını düzenlemek üzere tuttuğu “tanrı emirleri” ile kendisini bekleyen halkına şöyle haykıracaktır: “Benden yana olmayanlar çöle”

Uygarlık tarihi son derece önemli bir dönemeçtedir. Daha önce sosyal hayatı  düzenleyebilen din siyasallaşmıştır.Yer üzerinin yönetimine taliptir ve bunu kimseye sormayacaktır.

Din artık bir birleştirme unsuru oluğu gibi ayrıştırma unsurudur da. Yasaya uymayan çöle sürülecektir. Artık Yahudi olmak için İbrahim‘in etnik – dini kriterleri geçerli olmayacaktır. Dini referans bu kez öncelikle etnik olan ile değil yasal olanla birleşecektir.

Yahudi olan “seçilmiş olandır”, seçilmiş olan yasaya uyandır. Uymayan Yahudi değildir. Yasa çünkü en büyük kutsala aittir. Yasa politik olanı belirleyendir. Kutsal da artık yasayı belirleyendir.

Musa din ile yasayı birleştirerek gök ile yerin sınırını kaldıracaktır.

Yolunu İbrahim‘den ayıracaktır artık.

“Gruba ait olmayı belirleyen” artık din- etnik birlikteliği değil, din- siyaset bütünüdür. Din siyasallaşmıştır. Üstelik gücünü tabi olanın yaşadığı yer üzerinden değil, artık İbrahim‘in ki gibi kapsayıcı olmayan gökyüzünden alacaktır.

Bugün çok iyi bilinen şehadet meşrulaşmıştır artık. Çılgıncasına sevilen, kıskanılır ve uğrunda ölüp öldürülebilen olacaktır.

Siyasetin örgütü devlet, şiddet için vardır zaten ve tehlikeli bir dönemece doğru sürüklenecektir insanlık.

Siyaset dahi tartışılır olmaktan çıktığında ufuk tümden kararmayacak mıdır?

İki büyük din annelerinin rahminde dikkatle izlemektedir olanı biteni.

Onlar daha da büyük ihtirasla seveceklerdir kıskandıklarını.

 

 

Tartışmaya devam edeceğiz…

 

 

Dipnot:

1 . Thomas Christian Römer: (D.T. 1955) Alman kökenli, İsviçre’li bilim adamı, filolog ve

profesördür. İlahiyat çalışmalarıyla tanınmıştır.

2. Hypsistos: Yunanlılarda soyut Tanrı inancı. (Dileyen bu konu ile ilgili daha önceki yazılara göz atabilir.)

 

20 Şubat 2019 tarihinde Şalom gazetesinde yayımlanmıştır.

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi

İhtiras Gözleri Kararttığında

dev-kasirga-amerikad-3fffdf631a87a3ce6cc1

Meteorolojik istatistiklerin tutulduğu tarihten bu yana 2015-2018 arası en sıcak dönem olarak tarihe geçti.

Siyasi ve toplumsal düzeyde muhtemelen çok daha önemli işlerle uğraştığımız için insanlık olarak nereye doğru gittiğimizi düşünecek zamanımız yok.

Dünya meteorolojik örgütün bildirdiğine göre 2018’de küresel ısınma, sanayi öncesi (1850-1900) dönemindekini 1 derece geçti. Örgütün bildirdiğine göre bu sene şimdiye kadar belirlenen en sıcak dördüncü yıl oldu.

Daha önce hiç rastlanmamış düzeydeki meteorolojik gelişmeler bu yıl birçok ülkeyi ve milyonlarca kişiyi etkiledi.

Örgüt başkanının söylediğine göre zaman geçmeden çare aramak gerekiyor. Mesela Avustralya’da Ocak ayında daha önce hiç görülmemiş düzeyde bir sıcağa rastlanırken, Kuzey Amerika ‘da şimdiye kadar daha önce hiç tanık olunmayan soğuk dalgasıyla karşılaşıldı.

Antartika’da buzullar rekor bir düzeyde eridi.

Geçtiğimiz yıl yaşanan korkunç afetlerin sayısı 14’e çıktı.

Görünen o ki insanlığı saran sınırsız zenginleşme ihtirası bilinen en ilkel teknolojiyi dahi yok etmiş durumda.

Biz ve bütün insanlık pusulasız kalmış durumda.

Seneca’nın bir sözü düşüyor akla;

“Nereye gideceğiniz bilmeyen gemici için, uygun rüzgar yoktur.”

Görülen o ki içinde yaşadığımız toplumun ise ne gemiye, ne rüzgara, ne de pusulaya ihtiyacı var. Birçok Batı ülkesinde yoğunlukla gençler siyasetin bu konuda dikkatini çekmek için gösteriler yaparken, bizde, muhtemelen daha önemli konular olduğu için hiç ses yok!

Kimse endişeli değil.

Seneca’ya bile ihtiyaç yok.

eriyen-buzullar-uzaydan-izlenecek-696x392

Kozmopolitin Güncesi kategorisine gönderildi

Kutsal yeri ve göğü kapsadığında IV

Helenistik_yahudilik

Helenistik Yahudilik

Ariste nin mektubu

Geçen yazıda kalınan yerden devam ediyoruz.

Büyük Helen kültürü ile karşılaşma Yahudilikte aslında İbrahim’den beri var olan temel bir çatlamayı tekrar gündeme getirecektir. Reformcularla, köktenciler (fondamantalistler) tekrar karşı karşıya geleceklerdir.

Ariste mektubu ile Yahudiliğin dinindeki büyük kırılmaya ve yol ayırımına tanıklık edecektir. Bununla da kalmayacak günümüzün dinsel köktenciliğinin anlaşılması için de ciddi ipuçları verecektir.

Mektubun, İsa’nın dinde büyük reform talebine çok az bir süre kalmış iken yazılmış olması da ayrıca düşündürücüdür.

Mektup aslında anonimdir. Ariste ismi büyük Yahudi Tarihçi Flavius Joseph tarafından verilmiş takma bir isimdir. Muhtemelen rahatça yazabilmek için Ariste kendini dönemin bir Yunanlısı olarak tanıtacak ve kardeşi Philocrate‘a  düşüncelerini bu mektup ile iletecektir.

Mektup, insanlığın yüz akı Büyük İskenderiye kütüphanesinin kurucusu Demetrios’un, kral Ptoleme’den burada ki raflarda yer almak üzere kutsal Yahudi metinlerinin tercümesini istemesine tanıklık edecektir.  Öncelikle bunu tarihe not düşmeyi amaçlayacaktır. Yazılandan anlıyoruz ki Yahudi toplumunda bu  son derece yoğun tartışmalara yol açacaktır.  Sonuçta, Elyazar’ın sorumluluğunda hem Helen kültürüne hem de kutsal metinlere hakim 72 kişilik bir komite yoğun çalışmalar ile 72 günde tercümeyi sonlandıracak ve ortaya “Yunan Torası” olarak adlandırılacak bir tercüme çıkacaktır.

Konu bir çok açıdan önemli olsa da bizi ilgilendiren son derece önemli iki noktaya dikkati çekmek isteyeceğiz.

Ariste’nin değerlendirilmesinden önce uygarlık tarihi açısından çok önemli olan bu gelişmenin Talmud’da ele alınma şeklini vermek gerekecektir. Şöyle yazılacaktır burada: “Korkunç bir olay olacaktır İsrael için bu tercüme. Ağır bir günah ve suç işlenmiştir. Musa’nın dönemindeki “altın buzağı” günahından az olmayacaktır bu günah. Çünkü kutsal metin hiçbir zaman tam anlamıyla çevrilemeyecektir. Bu işe kalkışmak dahi günahtır.”

Bu cümlelerin yorumlanmasına geçmeden, bu kez Ariste’nin aslında biraz fazla uzun olan mektubundan birkaç satır aktarmak gerekecektir. Radikalizmin ve köktenci bir din anlayışının savunuculuğunu yapacağı mektubunda şöyle yazacaktır Ariste:

”Tanrı Yunan’lıya yasasını verirken sana da krallığını verdi”

Ekleyecektir Ariste; “Bizim yasamızı yapan ise güçlü tanrımızdır. O, ruh ve beden saflığımızı bozacak yabancılardan bizi korumak için etrafımızı demirden duvarlarla ördü. Hatta saf ve bize ait bir beslenme şekli emretti. Ta ki “yabancılardan ayırt edilelim

Antiochus’un katliamına da İsa’ya da henüz vardır. Reformcu Yahudilik dünyaya Helen kültürü ile birleşerek açılmayı, Tanrısının krallığını Heleni ve bütün insanlığı da içine alan bir yaklaşım ile Kudüs’e tekrar taşımayı isterken, kutsalın fondamantalist yorumcuları ayırımcı “excluviste” bir yaklaşım içinde olacaklardır görüldüğü gibi; Tanrı bizi ayırmıştır diyeceklerdir.

Ariste’nin satırlarına, ayrılmış olmanın, yalnız kalmanın patolojik sevinci sinmiştir.

iskenderiye_kütüphanesi

İskenderiye Kütüphanesi

Ariste’den Talmud’a

Atık Ariste’de ve Talmud’daki ortak yaklaşımı vurgulayabiliriz.

Kıskanç diye niteledikleri tanrıya öykünüp kıskanç olmayı, diğerlerinden ayrı ve üstün olmayı savunacaklardır ve savunmalıdırlar köktenci Yahudiler. Talmud da durmayacak, görüldüğü gibi korkunç bir hata olarak niteleyecektir tercümeyi. Köktenci muhafazakarlar yalnızlıklarından övgü ile bahsedecekler ve bir gizli sevinç duyacaklardır.

Halbuki Ptoleme saygı ile eğilip başının üstüne koyacaktır Tanrı kelamı olarak nitelediği Tora’nın kutsal tercümesini.

Diğer iki tek tanrılı dine henüz vardır. Ama kuşkusuz çocuklar büyükleri taklit edeceklerdir. Doğurgan analarının (Yahudiliğin) çelişki ve kavgalarını, onlar da benimseyeceklerdir. Kıskançlığın ve ayırımın erdem olduğunu savunacaklardır.

Üç tek tanrılı din kendi köktenciliğini yazmaya koyulabileceklerdir artık.

Köktenci dincilik kaçınılmaz olarak ebedi hakikatin sadece kendine ait olduğu kuruntusunda değil midir her zaman?

Kıskandığını kimse ile paylaşmamak, kendinin dışında geri kalanı ötekileştirmek, Yahudiliğin “Goy”u ile başlayacak, Hristiyanlığin “vahşi- putperest” ayırımı ile devam edecek ve nihayet  İslamın “Al İslam ve Dar-ül Harb”ı ile devam edecektir.

Kutsal bizden yana olan ve olmayanı kurumsallaştıracaktır artık. Yetmeyecek değerli hale getirecektir ayrımı.

 

Sonuç

Eski Yunanın aklının dönüşü için nerede ise iki bin yıl beklemek gerekecektir. Descartes ve Spinoza nın aklın büyütecini kutsalın üzerine tutması gerekecektir.

Spinoza canını zor kurtaracaktır köktencilerin elinden. Tüm çabası akılla kutsalın birbirinin içinde var olduğunu kanıtlamaktı halbuki. İç içe olduklarını, bir bütün olduklarını anlatmaktı.

Hakikatin ancak bir arayış olabileceğini ve yolunun da aklın yolu olduğunu yazmaktı.

Radikalist içe kapanışın hakikatin kavranmasına ancak engel olabileceğini görmüş olmalıydı.

Kıskanan, hakikatin kavranmasına engel olacaktır. Salt kendine ait olduğunu ileri sürdüğü hakikatin, öyle olmayabileceği anlaşıldığında da şiddete başvurması kaçınılmaz olacaktır.

Şiddet de bu kez hakikati tümden karartmayacak mıdır?

 

  • Konuyu tartışmaya devam edeceğiz.

 

iskenderiye_kütüphanesi1

İskenderiye Kütüphanesi

 

Bu yazı 16 Ocak 2019 tarihinde Şalom Gazetesi’nde yayımlanmıştır.

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi

Balık Yemek İyidir

d8e885b_vYqfinzxLWDWudCI9v-n2AUE

Tarihte hayvanlardan gerçekten yeteri kadar
bahsedilmemektedir.
Elias Canetti

 

 

 

Hazzın tutsaklığında

André Gide “Yeryüzü Nimetleri”nde “masanın üzeri yiyeceklerle donanmış bizim acıkmamızı bekliyorlar “der.  Çarpıcı bir cümledir bu. Tıka basa doymuş insanı tekrar, tekrar iştahlandırmak için gösterilen (aslında hazin) çaba anlatılmaktadır bu cümle ile.

Bugünün haz temelli uygarlığına gönderme yapmaktadır usta yazar.

Sonsuz istek üzerine kurgulanan bir iktisadi sistemi meşru kılmak, insan  iştahının bastırılamaz olduğu önermesinin doğrulanmasından geçecektir.İktisat bilimi de bir anlamda bu varsayımın üstüne oturacaktır.

Modern zamanların “insan merkezli” dünyası post modernitenin haz odaklı insanına mı gebeydi bilinmez. Bilinen “iktisatın” sonsuz hazzı ve arayışını meşrulaştırırken üstü örtük olarak dünyanın yuvarlak değil, düz ve kaynaklarının sonsuz olduğunu varsayacağıdır.

Gide şu cümlelerle betimleyecektir bugünü; hem de henüz II.Dünya savaşı kapıda beklerken:

“Bir istek her akşam yanı başıma oturuyor

Her şafakta yine aynı yerde buluyorum onu

Bütün gece beni izledi.

Kalktım, yürüdüm, yormak istedim isteğimi.

Ancak bedenimi yorgun düşürebildim.”

Bugünün dünyasını ve tatmin olmaması gerektiği için de tatmin olmayan, hazzına tutsak insanını mı anlatıyor Gide. Bir türlü isteğine söz geçiremeyen ama zaten sistemin de geçirmesini hiç istemediği “kendisi, kendisinden ibaret” bugünün insanının ruh dünyasını anlatıyor Gide.

Camus’nün deyişi ile “ben, ben ve ben’den” oluşan bugünün dünyası artık Kartezyen veya Spinozyen aklın övgüsündeki önerilerin çok uzağındadır.

Sonsuz haz arayışı ve “benin” patolojik hali kuşkusuz herkesin herkes için yabancı ve hatta düşman olduğu bir dünyayı hazırlayacak ve sonunda iktisat biliminin görmezden geldiği temel yabancılaşmanın yolları döşenecektir.

İnsan, Spinoza‘nın deyişi ile sadece bir parçası olduğu doğaya yabancılaşacaktır. Yetmeyecek, kendisi sonsuz isteğinin karşısında bir engel olarak gördüğü her şeye düşmanlaştıracaktır. Bu, doğanın içindeki tüm canlı yaratıklar, hayvanlar için de geçerli olacaktır.

Kendini doğanın dışında ve üstünde gören için, her şeyin rakip ve düşman olması kaçınılmaz olacaktır.

Hazzına tutsak olan, sonra her şeyi yutup yok etmek isteyecektir.

Yine Gide, belki de bunu anlatmak için “çekirgeler, her şeyi yutmaya geldik” diye not düşecektir.

 

Balıklar, Japonlar, Smith ve ötesi

İnsan tabiatı üzerine yazılmış en iyi kitaplardan biri olacaktır “Ahlaki duyguların teorisi”. Smith soracaktır orada: “insanlar niye zengin olmak isterler?”

Cevap arandığında, önce yoksulluktan kurtulmak, ihtiyaçları gidermek gibi nedenler gelecektir akla. Smith nezaketle gülümseyip hayır diyecektir. ”İnsanlar zengin olup saygı görmek, imrenilmek, kıskanılmak için, gösteriş yapmak için  varlıklı olmayı isterler. Bu da doğası itibarı ile boş bir çabadır.”

Evet doğru söylemiyor mu filozof? İnsanların bu amaçlarına niye bir türlü erişemediklerini düşünmeleri başka türlü nasıl açıklanır ki?

*                                   *                                *

Dünyanın en zengin toplumlarından biri Japon toplumu. İnsanlarının İhtiyaçlarının karşılanma oranı yine dünya ortalamasının çok üstünde.

Tekrar denizlerde sefere çıkacaklarını duyurdular bu hafta. Zaman içinde yabancılaşılan ,tabiata ve üzerinde yaşayanlara karşı teknolojinin yok ediciliğini de kuşanarak balina avlamaya (öldürmeye) çıkacaklarını dünya kamu oyuna açıkladılar. Uluslararası Balina komisyonundan çekildiklerini ve böylece artık anlaşma hükümlerine uymayacaklarını eklemeyi de unutmadılar. Ama öğrenildi ki bu arada, zaten daha önce de gizli, gizli balina öldürürlermiş!

Haz toplumunun yolları Heidegger’i hatırlatıyor uzaktan. Onun da “yolları bir yere çıkmıyordu”. Yollar Lyotard’ın deyişi ile “kendinden ibaret bugünün insanını,” bütün varlık nedenleri ile birlikte yok etmeye mi çağırıyor?

Tüm vahşi hayvan neslinin, yüzde 60’nı acımasızca yok edecektir insan son elli     yılda.

Acımasızlık “yenilmek“  için mezbahalarda katledilen hayvanlarda da inanılmaz düzeyde olacaktır.

Acımasızca yok eden yok olmaya hazır mıdır acaba?

İnsanın hangi hakla içinde yaşanılanı ve birlikte var olunanı yok ettiğinin sorgulanması gerekmeyecek midir artık?

Yeni bir etik yazılıp uygulanmamalı mıdır artık?

Doğaya ve hayvanlara ilişkin bir etiğe her zamankinden çok ihtiyaç görünmektedir.

İçinde yaşanılan toplumda büyük bir çoğunluğu gülümsetecekse de tüm “büyüme ve jeopolitik” sorunlarının ve stratejilerinin en önünde gelmektedir bu sorun.

Nietzsche kamçılanan bir ata sarılarak bilincini yitirmişti. O zamanlar herhalde balıklar henüz dondurularak veya polimer ile öldürülmüyorlardı. Haddinden fazla dolu ağlarda gözbebekleri yuvalarından fırlamış bir halde ezilerek de yok edilmiyorlardı muhtemelen.

Balık yemenin nimetlerinin anlatıla anlatıla bitirilemediği günümüzde “masanın üzerinde ki balıklar” Gide’i anımsatırcasına dizilip bizi beklerken ne bunlarla ne de balık üretim çiftlilerinde uygulanan insafsız yöntemlerle ilgilenmek aklına gelmeyecektir kimsenin.

Ülkemizde neler olup bittiğini bilmiyoruz. Ancak CIWF (Compassion in Word Farming) in raporundan ve gizli çekilen videolardan öğrendiğimize göre balıklar beton havuzların içinde, büyük kafeslere sıkıştırılmış, ölüler karınları patlamış bir şekilde, kanın kızılına boyanmış sularda yüzüyorlar. Hemen ölmeyenler de ölmeye bırakılıyorlar.

Karbondioksitli suya veya buzlu suya sokulmak da kullanılan yollardan kimileri.

Ama bilim insanlarına göre balıkların hassas bir yapıları onlarda acıya karşı büyük bir duyarlılık oluşturmuş durumda. Sosyal yaşantıları da çok karmaşık.

Balık bir nimettir, tüm nimetler insan için yaratılmıştır

Kesişiyor Kutsal kitapların söylemi ile Gide’in söyledikleri.

Sıradanı, ile “lüks olanı” ile balık hem nimet hem de zenginlik göstergesi.     Japonlar onun için 35000 Euro harcayacaklardır geleneksel olduğunu söyledikleri balina avına.

Smith, sonsuz zenginleşme isteğinin tahlilinde yanılmamış gibi duracaktır. Gide iştahın sürekliliğinin gerekliliğini de kim bilir aynı zamanda iktisadi faaliyetin bir unsuru olarak görmüş olacaktır.

Sonsuz ihtiraslı antroposen çağ insanı büyük bir ikilemin ortasına getirip bırakacaktır.

Her şey insan ve iktisat için mi değil mi, karar vermek gerekecek önce.

Vahşi yaşamı yok eden gerçek vahşetin pençesinden kurtulabilecek mi?

Asıl sorun bu gibi görünüyor.

minke_hunt-Dagur-Brynjolfisson-Flickr   solomonsslaughter-660x330-c

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi

Kutsal yeri ve göğü kapsarsa -3

En tehlikeli savaş aynı evin içindeki savaştır.

Zeus_HypsistosZeus Hypsistos

                            

Tek tanrılı din ve şiddet

Bu yazı dizisinin ilk bölümlerini okumayanlar için kısa bir hatırlatma yapmak gerekecek. Bu aynı zamanda makalede amaçlananın tekrar vurgulanması için yararlı olacaktır.

Kimi düşünürler tersini ileri sürseler de, yaygınlaşan ve giderek tehlikeli bir hale gelen günümüzdeki şiddetin anlaşılması serinkanlı bir bakışı, bu da kaçınılmaz olarak çıkar ve önyargılarla yüzleşmeyi gerektirecektir.

Buradan hareket edildiğinde, iktisadi nedenlerin yanında iki büyük kutsalın şiddetle ilişkisinin anlaşılması insanlığı hızla sürüklendiği geri dönüşü mümkün olmayacak yoldan alıkoyabilecek midir bilinmez ama sanıyoruz ki tüm umutsuzluğa rağmen bu denenebilecek biricik çare olarak görünmektedir.

Korkusuzca anlamaya çalışmak, eskinin yanlışlarından arınarak, yeniyi inşa etmenin ilk şartı değil midir?

Schmitt’ten yola çıkarak büyük ‘kutsallardan’ devletin her yeri kapsadığında, şiddetin çılgınlaşan zirvesinin, savaşın nedeni olacağı vurgusunu geçen yazılarda yapmıştık. Hemen ardından da diğer büyük kutsalın, dinin,sorgulamasını yapmaya girişmiş ve ancak metafizik düzeyde kavranabilecek olanın, aynen devlet gibi yeri göğü kapsayıp, Schmitt’in deyişi ile totalleştiğinde hangi yollarla şiddet üretebileceğini izlemeye soyunmuştuk.

Devletin varlık nedeninin savaş olacağı önermesinden sonra Schmitt‘ten ayrılıp diğer kutsalın, diğer gizin, dinin, şiddetle ilişkisini anlamaya yönelmeden, tekrar tekrar belirtilmesi gerekli olanın altının tekrar çizilmesi gerekecek önce: Dinin totalleşmesi ile anlatılmak istenen, onun yer üzerinden gök kubbeye kadar her tarafı kapsadığında, öte tarafın egemeni olmakla yetinmeyip bu tarafın da tek hükümranı olmaya soyunmasından başka bir şey değildir.

Kutsala, ruhların krallığından sonra yer üstünün de yönetiminin teslim edilmesidir.

Dinin hukuksal olanı da vaz etmesi, siyasallaşma istemidir kısaca.

Din – şiddet ilişkisinin analizi için yola çıkarken, tek tanrılı dinlerin ilki ve diğerlerine ilham vereni olarak Yahudilikten hareket edileceğini ifade ettiğimize göre öncelikle bu dindeki totalleşme sürecini anlamak gerekliliğinin de altını çizmiştik. Bu da bizi Yahudiliğin içindeki tarihsel muhafazakârlık-reformculuk geriliminin, çatışmalarının tahliline götürecektir. Görülecektir ki o zaman muhafazakârlar dinin totalleşmesini savunurken reformcular buna karşı duracaktır.

Şiddet de nerede ise tıpkı devlet -savaş ilişkisinde olduğu gibi dinin totalleşmesi aşamasında kaçınılmaz olarak ortaya çıkacaktır.

 

Tek tanrılı Yahudilik, Pagan Helen kültürü ile karşılaştığında

İddia edilir ki Helenistik Yahudilik, Büyük İskender’in dünya egemenliği oluşturma ihtirasında Yahudilik ile karşılaşması sırasında ortaya çıkacaktır. İlginç ve parlak bir sentezdir belirecek olan. Fakat aynı zamanda Yahudilik, bugününü de belirleyen büyük kültürel ve siyasi kaoslarından birini yaşayacaktır bu dönemde.

Her ne kadar Maccabiler’in eylemi Yahudiliğin Helen kültürü üzerindeki zaferi olarak yorumlanacaksa da Helen Yahudiliği isminden de anlaşılacağı üzere kabul etmek gerekecek ki bu büyük kültür de Yahudiliği derinlemesine etkileyecek ve hatta yeniden yapılandıracaktır: Musa’nın döneminden itibaren var olan yapısal bir gerilim Helen etkileşimi ile yeniden yaşam bulacak ve büyüyecektir.

Musa’nın dinsel önderliğinin yanında halkını esaretten kurtaran ve yeni bir ülkeye doğru götüren kişi olduğu dikkate alındığında dinsel kimliğine siyasal kimliğinin eklendiği dikkatten kaçmayacaktır. Bu aşamada dinin siyasallaşması ve böylece yeryüzünden gök kubbeye her tarafı kapsaması ister istemez benden yana olan ve olmayanın, kardeş ve düşmanın ayırımını getirecektir.

Sina Dağının eteğinde Musa “Benden yana olanlar bu tarafa” derken din temelli yasanın, hukukun önünü açacaktı.

Bu, dinin artık siyasayı kapsaması demek olacaktır.

Tekrar etmek pahasına; tek tanrılı din birleştirici olurken ayırımcı da olacaktır böylece.

“Benden yana olanlar” giderek içe kapanıp tutuculaşacaklar ve diğerlerini ötekileştireceklerdir. Reformcular dinin Musa’dan itibaren siyaseti kapsamasının ve siyasallaşmasının neden olduğu muhafazakârlığı eleştirerek reform önereceklerdir. Dini reddetmek olmayacaktır amaçları onu öte tarafın tahtında taçlandırıp yüceltmek isteyeceklerdir.

Onlara göre Helen kültürü evrensel niteliği ile dünyaya açılmanın kokusunu ve tadını taşıyacaktır Yahudiliğe. Ve bu Yahudiler açık denizlerin tadını doldurmak isteyeceklerdir ciğerlerine; reformcular, evrenselciler, muhafazakârların tersine diğer halklardan ayrışmamayı önereceklerdir. Helenizm’le birlikte insanlık kültürüne, uygarlığına yelken açmayı hayal edeceklerdir. Hatta Tanrılarına Yunanca ismi ile yüce varlık anlamına Hypsistos ismini vereceklerdir. Diyeceklerdir ki: “Halklardan ayrıldığımızdan beri herkes bizden nefret ediyorHadi gelin herkesle birlik olalım yüce varlığı herkese taşıyalım.”

Helenistik Yahudiler Musa zamanındaki zorunluluğun artık bitmiş olduğunu düşünüyor olmalıydılar ki reform gerekli, gelin evrensel kültüre açılalım demeye getireceklerdi bundan dolayı.

 

Tekrar Maccabiler

Geçen yazıda söyledik; günümüz açısından ve taşıdığı önemden dolayı tekrar edelim. Maccabilerin savaşında muhtemelen dış düşmana karşı olduğu kadar Yahudiliğin içe dönük, yasayı kelime kelime uygulamak isteyen muhafazakârlarla, dışa açık evrenselci, diğer halklarla eşitlikçi olan reformcuların görüşlerinin çatışıyor olduğu tezi bu anlamda akla çok aykırı olmayacaktır.

***

Tartışmaya gelecek yazıda Ariste‘nin mektubu ve Flavius Joseph ile devam edeceğiz.

18 Aralık 2018’de Şalom Gazetesi’nde yayımlanmıştır.

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi

Kutsal, yeri ve göğü kapsarsa -2

mojsije

Din – şiddet ilişkisine dair

Bugün ağırlaşan gökyüzünün renklerini geçen ay ki yazıda 1920’li, 30’lu yılların kurşuni çizgilerine benzetmiş ve bunların neye gebe olduğu hakkında fikir yürütmeye çalışmıştık. Jankélévitch’in bir cümlesini kullanıp haddimiz olmadan uyarmıştık: “Olabilecekler olmadan, olabilecekleri öncelemeyi” gündeme getirmiştik.

Bu, doğal olarak bir gazete yazı dizisinin elverdiği ölçüde bir tahlili gerektirecekti. Biz de Carl Schmitt’ten yola çıkıp insanların ‘arkadaşlar ve düşmanlar’ veya ‘bizden olanlar ve olmayanlar’ olarak ayrıldıklarında, onları savaşa – ölüme – yollamanın daha anlaşılabilir ve kabul edilebilir olacağını ileri sürmüştük. Bunun da ‘totalisan’, her şeye hâkim ve kadir bir devlet algısı ile mümkün olabileceğini söylemiştik. “Tek olanın”, her şeyi belirlediği, her alanı kaplayan ve her şeye egemen bir siyasanın da savaş ve şiddeti kaçınılmazlaştıracağını ileri sürmüştük. Özetle Schmitt’ten yola çıkıp ‘total devletin’ varlık göstergesinin savaş olacağını ileri sürüp asıl tartışmak istediğimiz noktaya gelmiştik.

Her alanı kapsayan ‘total devlet’in savaşla var olması gibi din de siyasallaşıp, yaşamın her düzeyini denetim altına almaya soyunduğunda şiddet nedeni olabilir mi?

Kutsalın modern zamanlardaki serüveni

Toleransın ve aklın övgüsündeki modern zamanlar, aklı özgürleştirme amacı içinde tüm dogmalardan arındırmaya çalışacaktır insanı. Burada, kutsal, kaçınılmaz olarak eleştirilerden en büyük payı alacaktır. Ahlak, dinin insanların özgürleşmesini engellediğini ileri sürecek, siyaset dini bir tahakküm sistemi olarak görecek, bilim ise onu bir yanılsama nedeni olarak değerlendirirken, tarih dine şiddetin meşrulaştırıcısı kuşkusu ile bakabilecektir. Nihayet Kant’la ve ondan sonra da 1900’lü zamanlarda sosyoloji doğarken, dünyanın ve toplumların teoloji ve metafiziksiz de anlaşılabileceği ileri sürülecektir.

Marx’ın ‘dinin toplumların afyonu’ olduğu önermesi ile 20. yüzyılda din yeryüzünün azımsanmayacak bir bölümünde yasaklanacak ve nihayet insanın en azından bu taraftaki serüveninin kutsalsız devam edebileceği ileri sürülebilecektir.

Fakat din bütün beklentilere rağmen direnecektir. Kutsal bir türlü gönderilmek istenen yere sığmayacak, sanki oralardan taşarak, yeryüzü fanilerinin arasına dönmek için fırsat kollayacaktı.

Dönecektir de. Eskisi kadar güçlü değilse bile dönecekti. Hem de geçmişte kalmış bir geçmiş olarak değil, önce bireysel düzeyde bir var olma biçimi olacaktır bu geri geliş. Ama hemen ardından, öte tarafın olduğu kadar bu tarafın da düzenleyicisi olmaya aday olacaktır yine. Veya en azından siyaset ile birlikte toplumsalın düzenleyicilerden biri olacaktır.

O zaman çağın büyük olgusu şiddeti anlamak için dini anlamak da gerekmeyecek midir?

Sorduğumuz temel soruyu tekrarlayalım şimdi. Schmitt’in ‘total devlet’ savaş için vardır analizini ‘Din totalleştiğinde’ savaşın şartları oluşmaz mı şeklinde de sorabilir miyiz? Başka bir şekilde dile getirirsek; ‘siyasallaşan din’ içinde şiddet unsurları barındırmayacak mıdır?

Ve nihayet ilk mononteist din olarak “Yahudiliğin dininin bir yorumu şiddeti içermeyecek midir?”

Sözleşme, ‘biz’le onları ayırdığında

Eğer dinler hem ayıran hem birleştirense ve dinlerde de siyaset gibi kriz durumu oluşabiliyorsa, Schmitt’in yorumuna uyarak dinler şiddet üreticisi olabilirler demek yanlış olmayacaktır. Tez en azından tartışılabilir olacaktır.

Musa, Sina’dan inip yapılan altın buzağıya tapan halkın ihanetini gördüğünde kızgınlıkla şöyle seslenecektir: “Tanrıya ve yasasına sadık olanlar, onu izleyenler bu tarafa, benim yanıma, diğerleri ise karşı tarafa…” İnançlılar ve inançsızlar dönemi kutsalın tarihinde artık başlamış olacak ve ondan sonra da hem Yahudiliğin dinsel serüveninde hem de arkadan gelen diğer tak tanrılı iki büyük dinde devam edecektir. İnançlılar ve inançsızlar siyasi düzlemdeki arkadaşlar ve düşmanlara, benden yana olanlar ve olmayanlara, sadık ve münafığa denk düşecektir.

Sözleşme vardır iki taraf arasında. “Ben senin tanrınım ve kıskancım” diyen tanrı ile halkı arasında. Sözleşme tarafları bizden olanlardır. Biz, yukarıdan beri anlattığımız bütün olandır, ‘total olandır’ ve onu bozanların karşı tarafa, öteki tarafa itilmesi an sorunudur. Tanrıyı sevenler ile sevmeyenler vardır. Kullanılan yöntem açık görülüyor ki politik bir yöntemdir.

Burada muhtemelen önce politik olan daha sonra dinsel bir hal alacaktır. Ve yavaşça Yahudiliğin belli bir yorumunda dinsel olan siyasal olanı da dışlayıp topluma egemen olacaktır.

Total bir din anlayışı bu ayırımlarından dolayı şiddet üretmeye eğilimli olacaktır. Bir kriz durumunda şiddet patlayacak ve savaş kaçınılmaz hale gelecektir.

Kriz tanrının kızgınlığıdır.

Maccabi’lerin döneminden öğrenilecekler

Diğer dinlerdeki gibi Yahudiliğin dininin tarihi de reformcularla muhafazakârların çatışmalarının tarihidir bir anlamda.

Öncelikle, büyük Yahudi kültürü ile büyük Helen kültürünün çatışmasında büyüyecektir reformizmle muhafazakârlığın gerilimi. Maccabi’lerin eyleminin altında yatan ideolojik nedenlerden biri de (kimi yorumculara göre) bu gerilim olacaktır.

Evrenselci bakışın ürünü Yahudilerle, içine kapanık, Musa’nın yasasına harfiyen uymak isteyen Yahudiliğin çatışması bu büyük gerilimi besleyecektir. Üniversalist (evrenselci), Helen kültürüne açık reformcular, bu kültür ile yoğun bir alış verişi önerecekler, diğerleri de bunu reddedeceklerdir. Ve sonuncular bunları suçlayacaklardır: “Siz asimilasyonizme yol açıyorsunuz. Bizden değilsiniz. İhanet içindesiniz. Adetlerimize, dinimize geri dönünüz.”

Diğerleri Tanrı’nın Hezekiel’e söylettirdiği cümlelerle yanıtlayacaklardır: “Üstelik ben onlara iyi olmayan yasalar ve onları yaşatmayan adetler verdim.”

Görüldüğü gibi sofuluğun ve ayırımcılığın tersini, savunacaktır bu görüş.

* * *

Bu iki perspektif arasında gidip gelecektir Yahudi kimliği ve aslında tüm bir tek tanrılı dinin felsefesi.

Şiddetin dinle ilişkisi de bu gidiş – gelişte biçimlenecektir.

Tartışmaya devam edeceğiz…

 devam edecek

21 Kasım 2018’de Şalom Gazetesi’nde yayımlanmıştır.

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi

First-World-War-so_2563293b

Dünya savaşını bitiren ateşkes 11 Kasım 1918’de saat 11.00 de imzalanacaktı.

Aradan sadece 4 yıl geçtikten ve Hitler’in iktidarı ele geçirmesinden 11 yıl önce Mussolini ünlü “Roma yürüyüş” ile İtalya’da siyasetin doruğunda despotluğunu ilan edecekti.

1.Dünya savaşının çanları çalmaya başlamıştı bile.

Macron dünyanın siyasal elitini, 1. Savaşın bitiminin 100.yıldönümü anmalarında “timsah gözyaşları” dökmek için 11 Kasım’ da Fransa’ya davet etti.

Nerede ise aynı zamanlarda da “Duce”nin özlemini çeken kimi İtalyanların nostaljik ve temsili “Roma yürüyüşlerinin” haberi dikkat çekiyordu.

***

Elitlerin “timsah gözyaşlarıyla”, dünya halklarının hasretlerinin(!) kesişmesi tuhaf bir duygu yaratıyor doğrusu.

1200px-March_on_Rome_1922_-_Mussolini

10.11.2018

Kozmopolitin Güncesi kategorisine gönderildi

Kutsal, yeri ve göğü kapsarsa -1

martin-heidegger

Büyük trajedi sahneye konarken…

Zweig ‘Dünün Dünyasında’ 20. yüzyılın ufukta görünmesini anlatırken annesini babasını şuna benzer sözlerle eleştirecektir: “Viyana’nın lüks salonlarında vals yapıp neşe içinde kahkaha atarken, yaklaşan kara bulutların nasıl olur da hiç farkına varmamıştınız?”

Gerçekten de 20. yüzyılın başında Viyana’dan görünen dünya, Kant’ın ‘ebedi barışının’ renklerine bürünmüştür sanki. Hâlbuki gökyüzü aynı anda beyazımsı mavisinin ardında, kurşuni bulutları biriktirmeye başlamıştı bile. İnsanlığın tanık olacağı en trajik yüzyıla hazırlanılıyordu aslında ve değil Zweig’ın annesi, babası, kimse farkında olmayacaktı gök kubbenin korkunç bir gürültüyle yeryüzünün başına yıkılacağını.

Halbuki ne de umut vaat ediyordu her şey; liberalizm sınırlarını genişletirken mal alışverişi herkesin refahını arttıracak, ilerleyen teknoloji insan yaşamını kolaylaştırıp çilesini azaltacaktı. Artan üretimin ve ticaretin refahı arttırması sükûnet ortamını vazgeçilmez hale getirecek, rasyonel insan bunu gördüğünde gökkuşağının renklerine bürünmüş barış nihayet tüm ulusları kapsayacaktı. Dinler dahi artık farklılıklarını değil, benzerliklerini ortaya çıkartıp bu gelişmeye katkıda bulunacaklardı.

Ama iki büyük savaşlı, iktisadi krizli, soykırımlı, atom bombalı, Hobsbawn’ın deyişi ile “en kısa yüzyılın” trajedisi için sahne tüm hazırlıklarını tamamlıyordu.

21. yüzyıl neye gebe?

Ve nihayet bugün alınan derslerle yeni trajediler önlenebilecek mi, yoksa Zweig uzaklarda bir yerlerde, sonuna kadar küskün, umutsuz, yaşamına boşuna mı son vermiş olacaktır kendi eliyle.

İyimserlerin tutumu, 19. yüzyıl Viyana’sının kristal kadehli çınlamalarının eşliğinde kahkahaların atıldığı salonları hatırlatıyorlar bugün uzaktan, uzağa. Genel savaşsız bir dönem, teknolojinin gelişmesi, açlığın azalması, vs. onlara göre bunun yeterli kanıtları.

Hâlbuki ilk bakışta öyle dursa da biraz daha dikkatli bakıldığında dünyanın görüntüsü bugün uzaktan Munch’ın ‘çığlığını’ hatırlatacaktır: Daha önce sahnede olan az sayıdaki ulusal aktör yerini sonsuz sayıda etnik gruba bırakmış, hepsi bağımsızlığının peşinde karşı tarafı düşman bellemiştir.

Öte yandan modern zamanların başında artık yer üzerinden el çektirildiği düşünülen kutsal da sanki geri dönmüştür. Din bugün hâlâ kitleleri eyleme geçirebilen, toplumsal yapıyı oluşturabilen, bireyin kendini tanımlamasında, var etmesinde azımsanmayacak bir yere sahiptir. Ve eskilerde kaldığı sanılan kutsal adına şiddet nerede ise meşruiyet (en azından bazı çevrelerde) kazanmıştır. Böylece kutsala ait olan kardeşlerim ve düşmanlarım ayırımı 21. yüzyılda olanca gücü ile kendini sürdürmeye devam edecek gibi görünmektedir.

Gök kubbenin tekrar ağır ağır kurşunileşmesi, en sağır kulaklar tarafından bile duyulabilecek uzaklardaki gümbürdemeler, tabii ki sadece işaret edilen nedenlerin sonuçları değildir. Tabiatın ağır krizi, iktisadi bunalım bugün tehlike çanlarının sesini en kuytu köşelere taşımaktadırlar. Bununla birlikte bu yazı dizisinde amaçlanan, diğer nedenleri geçici bir zaman için bir yana bırakıp ufkun yine kararmasında devletle, dinin sorumluluklarını görmek ve ikisinin de çatışma yaratıcı potansiyellerini tartışmaya açmak olacaktır. Nihayet, genel olarak kutsal adına şiddetin nereden kaynaklandığına göz atarken özellikle Yahudiliğin dininin de böyle bir unsuru içerip içermediği sorgulanacaktır.

Din bugün hâlâ en çok kadim topraklarda etkindir. Bu nedenle Ortadoğu’nun siyasi ama aynı zamanda kültürel bunalımı eş anlı olarak bütün bir batı uygarlığının bunalımı olacaktır. Bu medeniyetin temellerinin Yahudi-Hıristiyan kültürü tarafından atıldığı bilindiğinde bunda şaşıracak bir şey olmayacaktır.

İyimserler aynı fikirde olmazlarsa da gökyüzü gittikçe kararmaktadır. Zweig’ın dikkati çektiği gibi 30’lu yılların renkleri her tarafı yine aynı tona boyamaktadır. Jankélévitch’in uyardığı gibi “olabilecekler olmadan”, her düzeyde yoğunlaşan muhafazakârlık tüm ruhları teslim almadan acil eylem planı hazırlamak gerekecektir.

schmitt

Devlet her yeri kapsarsa

Tezlerini doğrulamak için asla değil ama amacımıza varmamızı kolaylaştıracağı için Carl Schmitt’ten yola çıkmak gerekecek. İktidar, Schmitt’e göre birleştiren ve ayırandır. İnsanları arkadaş ve düşman halinde gruplamanın, toplamanın ve ayırmanın kriterlerinin oluşturandır. İktidar, arkadaşkardeş olanlar ve düşman olanlar şeklinde safladıklarını ancak bu sayede savaşa – ölmeye gönderebilecektir. Öyle ise devlet önce birleştiren ve tüm ayrılıkları yok edendir. Schmitt’in deyişiyle total olandır. Her şeyi kapsayandır. Burada özerk olan hiçbir alan olmayacaktır. Bilim, sanat, spor hiçbir şey özerk olmayacaktır. Her şey toplam içindir. Devlet hem toplamın içini belirleyendir, hem de kimin kardeş, kimin düşman sayılacağını söyleyendir. Öyle ise bir tek birleştirici değil aynı zamanda ayırt edici olandır. Birleştirdiğini, başkasından ayırandır. Başkası, düşman olandır. Bu durumda, özellikle bir kriz sırasında devlet savaş ilan edendir. İnsan toplulukları arasında yaptığı ayırım bunu meşru hale getirecektir. Devlet öyle ise savaş için var olandır. Yaşama nedeni nerede ise budur.

Bu kısa açıklamadan sonra söylenmek istenecek olanlar nerede ise ortaya çıkmıştır. Zweig’ın gelmekte olanı niye anlamamıştınız dediği bu olacaktı. Nazi iktidarının ve toplamın savaşı hazırlanıyordu. İktidar her yeri kapsayan devletle birlikte kavgayı, çatışmayı, savaşı hazırlayacaktı. Arkadaş grupları, arkadaş olmayanlarla düşman olmalıydı. Her şeye hakim olanın mantığında başka türlüsü olamazdı. İktidar eğer her şeye egemen olacaksa savaş ve şiddet kaçınılmaz olacaktır.

Dünyanın görüntüsü buna denk düşmüyor mu bugün?

Ama buradan asıl gidilmek istenen yere, analizin ikinci aşamasına varılacaktır.

Şiddet unsurunu içinde barındırıyorsa eğer din, aynı analiz ona da uygulanabilecek mi? Özellikle Yahudiliğin bir yorumuna, fanatik bir algısına uyarlanabilecek mi?

Soru ve sorun bütün ağırlığı ile gündemdedir.

Tartışmaya devam edeceğiz.

devam edecek

17 Ekim 2018’de Şalom gazetesi’nde yayımlanmıştır.

 

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi

Macron – Versus- Trump

İklim-degisikligi-380x260

İyi polis, kötü polis hikayesini herkes bilir. New York’ta ki BM genel kurulunda Macron, bugün Trump’a karşı yer kürenin şampiyonu seçilince…
İklim sorunlarını dile getirip geleceğin savunuculuğu ona düşünce…

Akla, buranın politikacılarının üç tane ağaç dikildiğinde çevre savunucuları olmaları geliyor.
Veya sanayicilerin artık geri dönüşümlü ürüne öncelik vereceklerini açıklamaları… Öyle bir trend var; doğal kumaş üretiliyor (biraz pahalı, ama) geri dönüşüm kutuları var, çöplerinizi ayırıp oralara koyuyorsunuz. Defterler var, öyle üretiliyor.

Bunları yaparken sanayiniz de büyüyor…İstihdamınız da artıyor.
Çevreci arabalar da var: elektrikle çalışıyor.
Nükleer tesisleriniz de “temiz enerji “ üretiyor.
Evleriniz de var, ekolojik malzeme ile inşa edilenleri artık revaçta; varlıklılar için olsa bile.
Onların sayısı arttıkça da büyüme rakamlarımız büyüyor. Her şey büyürken de CO2 salınımınız azalıyor
Mantıksız gelse de…

Ve kutuplarınız eriyor, onları görmek için düzenlenen turlar artarken kutuplar tükeniyor.
Pasifikler, plastikten okyanuslara döndü. Milyarlarca mikro plastik okyanusun içinde. Her sene en az 8 milyon plastik parçası denize atılıyor. 50’lerden beri üretilen bütün plastik parçalar hala bizimle beraber denizlerde. Ama temiz deniz herkesin hakkı! Eşitlik istemek de hakkı bu konuda. Siyasiler ve ünlü devlet adamları da söz veriyor; bunu da sağlayacaklar.

CO2 artarken azaltmaya söz veriliyor.
Tapular dağıtılıyor, dünya bizim.
Gelişmiş ülkeler artıklarını Çin vs… gönderdiler, onlar da şimdi iktisadi büyüme sağladıkça daha yoksullara. Onlar nereye gönderecekler? Neyse bir Sibirya’sı var herkesin, oraya gömebilirler.

bg_2_sealife

Büyüme sağlandığında bitmez arzumuz tatmin ol(amıyor) Daha çok zenginleşmek istiyoruz. Otomobil üretimimiz istihdamı sağlarken, hazzımızı depreştiriyor, O sırada CO2 salınımını azaltmanın yolu da simyacılara bırakılıyor.

Mutfak aletlerine doymuyoruz, elektrik süpürgelerinin her sene yeni bir modeli çıkıyor, gardırobumuza elbiselerimizi diziyoruz. Her gün daha çoğunu. Ve yeni model makinalarda yıkamak istiyoruz onları. Buzdolaplarımız da zenginlik göstergesi. Renksizi, renklisi…
Ve bütün bunlar CO2 salınımını daha da arttırıyor.

Tabii daha çok et yemek istiyoruz.
Hayvanları daha çok öldürmeyi de…
Daha çok gezmeye de herkesin hakkı var, turizmciler de bu eşitliği sağlamak için canla başla çalışıyor.
Ve çoğu politikacı gibi Macron de yer küreyi savunuyor.
Trump açıktan kötü polis hiç değilse.

* * *
Şaka bir yana. Çok net bir şey var: Bilinen kadarı ile tarihte ilk olarak insan eylemine bağlı olarak yer küre yok ediliyor. Bazı bilimciler insan eylemli iklimsel ve jeolojik değişimi (anthropocentrisme) olarak tanımlıyorlar. Haksız değiller. Hakimi oldu insan yer ve gök kürenin.

Bunu temel birkaç nedene bağlayabilir miyiz ?
Önce, 20. YY’ın başında 1 milyar olan insan nüfusu bugün 8 milyar. 2030’da 10 milyar. Nüfus artarken CO2 yi düşürebilmek. Soru işareti olarak durmalı. Politikacı ne derse desin.

Sonra, içinde yaşanılan iktisadi sistem, kapitalizm, üretme ve tüketme miktarı ile ayakta duruyorsa o sırada salınım ve artıklar düşürülebilir demek…

Bir soru işareti daha.
Ve nihayet sonsuz insan arzusu… Arzu edilen şeye bile değil, kendi arzusuna aşık olan insanın arzusu.

Rousseau ne demişti Quesnay’e? “Ekonomi politik kitaplarınızı bana yollamayın, okumak bile istemiyorum”

İktisatçı onun için mi Rousseau ‘yu ders kitaplarına almaz.

Tüm Yazılar kategorisine gönderildi